Temel Kavramlar
Mizan nedir, nasıl okunur? Sıfırdan, örnekle anlatım
Mizan tam olarak nedir, hangi sütunlardan oluşur, borç ve alacak bakiyesi ne anlama gelir? Muhasebe bilmeden mizan okumayı adım adım, örnek satırlarla öğrenin.
Mizan, muhasebenin en çok duyulan ama en az anlaşılan belgelerinden biridir. Mali müşaviriniz "mizanı gönderdim" der, banka "güncel mizanı istiyoruz" der, ama o tabloya baktığınızda sütun sütun rakamlardan başka bir şey göremezsiniz. Oysa mizan okumak, birkaç temel kuralı bildikten sonra şaşırtıcı derecede basittir — ve firmanızın sağlığını en hızlı gösteren tek belgedir.
Bu yazıda mizanı sıfırdan, muhasebe terimlerine boğulmadan açıyoruz: nedir, nereden gelir, hangi sütunlardan oluşur ve o sütunlar size ne anlatır.
Mizan nedir?
En yalın tanımıyla mizan, firmanın tüm hesaplarının belirli bir tarihteki özetidir. Her hesabın (kasa, banka, alıcılar, satıcılar, sermaye, satışlar...) o ana kadar ne kadar borç, ne kadar alacak hareketi gördüğünü ve geriye ne kadar bakiye kaldığını tek bir tabloda gösterir.
Muhasebede her işlem çift taraflı yazılır: bir hesap borçlanırken başka bir hesap alacaklanır. Bu kayıtların tamamı "defter-i kebir"de hesap hesap tutulur. Mizan ise bu defterin fotoğrafıdır — her hesabın güncel durumunu alt alta dizer. Bilanço da, gelir tablosu da aslında mizandan türetilir. Yani mizan, tüm mali tabloların ham kaynağıdır.
Mizan türleri: geçici mi, kesin mi?
Pratikte iki mizan türüyle karşılaşırsınız:
- Geçici (ara) mizan: Yıl içinde herhangi bir tarihte, çoğu zaman her ay alınır. Dönem kârı henüz kapatılmadığı için gelir tablosu hesapları (6'lı) açık durur. "Şu anki durum" fotoğrafıdır. Banka genelde bunu ister.
- Kesin mizan: Dönem sonunda, tüm kapanış kayıtları yapıldıktan sonra alınır. Gelir tablosu hesapları kârı/zararı yansıtacak şekilde kapatılmıştır. Kapanmış dönemin nihai sonucudur.
Her ikisi de aynı mantıkla okunur; farkları hangi hesapların açık olduğudur.
Mizanın sütunları
Standart bir mizan altı sütundan oluşur. Her satır bir hesabı temsil eder:
Sütunları tek tek okuyalım:
- Hesap Kodu: Tek Düzen Hesap Planı'ndaki numara (ör. 100 Kasa, 120 Alıcılar, 320 Satıcılar). Bu numara, hesabın ne olduğunu kodlar.
- Hesap Adı: Kodun karşılığı, hesabın adı.
- Borç / Alacak: O hesapta dönem boyunca biriken toplam borç ve toplam alacak hareketi.
- Borç Bakiye / Alacak Bakiye: Borç ve alacak hareketlerinin farkı. Hangi taraf büyükse bakiye o tarafta görünür.
"Borç" ve "alacak" kafa karıştırıyor — çözelim
Günlük dilde "borç" kötü, "alacak" iyi gibi gelir ama muhasebede bunlar sadece yöndür; iyi-kötü anlamı taşımaz. Hesabın türüne göre normal bakiyesi değişir:
- Varlık ve gider hesapları (1, 2 ve 6'lı giderler) normalde borç bakiyesi verir. Kasada paranız varsa 100 Kasa borç bakiyesindedir; bu iyi bir şeydir.
- Kaynak, sermaye ve gelir hesapları (3, 4, 5 ve 6'lı gelirler) normalde alacak bakiyesi verir. Satıcılara borcunuz varsa 320 Satıcılar alacak bakiyesindedir.
Yani 100 Kasa'nın borç bakiyesi "paranız var" demek; 320 Satıcılar'ın alacak bakiyesi "borcunuz var" demektir. Yön, hesabın hangi grupta olduğuna bağlıdır.
Hesap kodunun ilk rakamı her şeyi söyler
Tek Düzen Hesap Planı'nda hesabın ilk rakamı, onun hangi sınıfa ait olduğunu anlatır. Bir mizanı hızlı okumanın sırrı budur:
| İlk rakam | Sınıf | Ne anlatır |
|---|---|---|
| 1 | Dönen varlıklar | Kasa, banka, alıcılar, stok — 1 yıl içinde nakde dönecekler |
| 2 | Duran varlıklar | Bina, makine, taşıt — uzun vadeli varlıklar |
| 3 | Kısa vadeli yabancı kaynak | 1 yıl içinde ödenecek borçlar (satıcılar, krediler) |
| 4 | Uzun vadeli yabancı kaynak | 1 yıldan uzun vadeli borçlar |
| 5 | Özkaynaklar | Sermaye, yedekler, geçmiş yıl kârları |
| 6 | Gelir tablosu | Satışlar, maliyetler, giderler, kâr/zarar |
| 7 | Maliyet hesapları | Üretim/gider dağıtımı (bilançoya doğrudan yansımaz) |
Bu tabloyu bildiğinizde, mizana baktığınızda artık rakam yığını değil, bir hikâye görürsünüz: 1'ler neyiniz olduğunu, 3 ve 4'ler kime borçlu olduğunuzu, 5'ler kendi sermayenizi, 6'lar ise kazanıp kazanmadığınızı anlatır.
Mizanın altın kuralı: denge
Mizan her zaman denk olmalıdır: toplam borç bakiyesi, toplam alacak bakiyesine eşittir. Bu, çift taraflı kayıt sisteminin doğal sonucudur — her borç kaydının karşısında eşit bir alacak kaydı vardır. Mizanınızın en altındaki "Genel Toplam" satırında iki tarafın eşit olmaması, bir hata ya da eksik kayıt işaretidir. Bu yüzden bir bankacı ya da mali müşavir mizana ilk baktığında denk olup olmadığını kontrol eder.
Mizanı nereden alırım?
Mizanı mali müşaviriniz tutar; ondan güncel bir kopya isteyebilir ya da muhasebe programınızdan (LUCA, Logo, Mikro, Zirve, Netsis) "Mizan" raporunu Excel olarak kendiniz alabilirsiniz. Banka başvurusu, yatırımcı sunumu ya da kendi kontrolünüz için en çok işinize yarayacak belge budur.
Mizanı okumayı öğrendiyseniz, bir sonraki adım onu yorumlamak: hangi oranlar sağlıklı, banka neye takılır? Oraya bankacının mizanda neye baktığı yazımızda ve 5 dakikalık kontrol listesinde değindik.
Sıkça sorulan sorular
Mizan ile bilanço aynı şey mi?
Hayır. Mizan tüm hesapların ham özetidir; bilanço ise bu hesapların belirli bir düzende (varlıklar / kaynaklar) gruplanmış, yasal formatlı hâlidir. Bilanço mizandan türetilir.
Borç bakiyesi kötü bir şey mi?
Hayır, "borç" burada yalnızca bir yöndür. Varlık hesaplarında borç bakiyesi olumludur (ör. kasada para). Önemli olan hesabın türüdür, bakiyenin hangi tarafta olduğu değil.
Her ay mizan almalı mıyım?
Düzenli takip için evet. Aylık ara mizan, firmanın gidişatını erken görmenizi sağlar; sorun büyümeden fark edersiniz. Banka başvurusu öncesinde ise güncel mizan zaten istenir.
Mizanım denk değilse ne yapmalıyım?
Mali müşavirinizle kontrol edin; genelde eksik ya da hatalı bir kayıttan kaynaklanır. Denk olmayan bir mizan analiz için kullanılmaz, önce düzeltilmelidir.